0
7
Podstawowe przepisy prawa drogi i sygnalizacja statków
Czy kapitanem można zostać niechcący? Otóż można. A kiedy już zostanie się kapitanem, trzeba czasem łamać prawo po to, żeby… nie łamać prawa. Ciekawe, prawda?
Sekcja zawiera szesnaście pytań egzaminacyjnych – bardzo ważnych, bo przepisy prawa drogi to nie byle co. Poczytaj więc i zapamiętaj jak najwięcej – dowiesz się, czy „statek niebędący małym statkiem” to po prostu duży statek, jak ustąpić drogi komuś, kogo się wyprzedza, i dlaczego pierwszeństwo na wodzie miewa ten, który stoi. I jak użyć jachtowego horna, żeby wszystko było jasne.
5.
W panelu niżej widzisz kilka istotnych pojęć i nazw wprowadzonych w tej sekcji repetytorium. Po zakończeniu lektury zajrzyj tu ponownie i sprawdź, czy wszystkie terminy są dla Ciebie zrozumiałe. W razie potrzeby użyj linków, by wrócić do odpowiednich artykułów i uzupełnić wiedzę.
01
Postanowienia konwencji COLREG dotyczą:
a.
systemu oznakowania morskich dróg wodnych
b.
przepisów zapobiegających kolizjom na morzu
c.
zasad ruchu żeglugowego na wodach śródlądowych
poprawna odpowiedź
b.
przepisów zapobiegających kolizjom na morzu
Prawo drogi
Prawo drogi to pojęcie używane dla określenia zbioru przepisów regulujących m.in. zasady zachowania się statków we wszelkich sytuacjach i warunkach widoczności, standardy dziennego i nocnego oznakowania różnego typu jednostek oraz sposoby nadawania przez nie sygnałów dźwiękowych w różnych okolicznościach.
Podstawowym źródłem regulacji dotyczących żeglugi morskiej są Międzynarodowe przepisy o zapobieganiu zderzeniom na morzu (w polskich publikacjach określane także jako MPDM – Międzynarodowe prawo drogi morskiej). COLREG (akronim od International Regulations for Preventing Collisions at Sea) to mająca moc prawa międzynarodowego konwencja, której postanowienia od 1972 r. obowiązują na drogach wodnych całego świata.
Krajowe przepisy dotyczące zasad ruchu żeglugowego na wodach śródlądowych – choć są efektem lokalnych procesów legislacyjnych – w wielu obszarach także odwołują się do standardów COLREG. W Polsce źródłem tych regulacji są odpowiednie ustawy i rozporządzenia oraz zarządzenia wydawane przez Urzędy Morskie i Urzędy Żeglugi Śródlądowej.
02
03
Udzielając pomocy innej jednostce, kapitan prowadzi akcję ratunkową:
a.
zachowując priorytet bezpieczeństwa własnej załogi i statku
b.
podejmując wszelkie możliwe działania bez względu na okoliczności
c.
przyjmując jako priorytet bezpieczeństwo jednostki wzywającej pomocy
poprawna odpowiedź
a.
zachowując priorytet bezpieczeństwa własnej załogi i statku
Kapitan może odstąpić od przestrzegania reguł prawa drogi:
a.
podczas prowadzenia akcji ratunkowej
b.
warunkowo, w celu zapobiegnięcia kolizji statków
c.
w warunkach ograniczonej widoczności
poprawna odpowiedź
b.
warunkowo, w celu zapobiegnięcia kolizji statków
Obowiązki kapitana
Osoba przyjmująca odpowiedzialność za jednostkę – w tym odpowiedzialność tymczasową, np. na podstawie umowy czarteru – staje się jej kapitanem (w polskich przepisach żeglugowych zwanym „kierownikiem statku”).
Obowiązkiem kapitana jest przestrzeganie reguł prawa drogi i zasad dobrej praktyki – uniwersalnych (i skrupulatnie egzekwowanych przez prawo!) standardów dotyczących każdego typu akwenu i wszystkich rodzajów statków, także niewielkich jednostek turystycznych w rejsie rekreacyjnym:
- kapitan zna przepisy żeglugowe i stosuje się do nich oraz posiada odpowiednie kwalifikacje potwierdzone właściwymi dokumentami
- kapitan zachowuje podczas żeglugi odpowiednią ostrożność, w tym zasadę ograniczonego zaufania wobec innych jednostek na akwenie
- kapitan odpowiada za bezpieczeństwo załogi i jachtu oraz przestrzeganie przez załogę obowiązujących przepisów i norm zachowania podczas żeglugi i w portach
- kapitan ani żaden członek załogi nie pełni swych funkcji i nie przebywa na pokładzie w stanie intoksykacji lub przemęczenia zagrażającego bezpieczeństwu żeglugi
- kapitan podejmuje wszelkie możliwe działania zapobiegające kolizji statków (w tym odpowiednie manewrowanie, nadawanie sygnałów dźwiękowych lub nawiązywanie komunikacji radiowej), a jeśli nie ma innej możliwości – w celu uniknięcia wypadku warunkowo odstępuje od przestrzegania przepisów prawa drogi
- w sytuacji wypadku żeglugowego z udziałem statku lub gdy możliwe jest udzielenie pomocy innej jednostce, kapitan niezwłocznie podejmuje wszelkie możliwe działania dla ratowania życia osób w niebezpieczeństwie zachowując przy tym priorytet bezpieczeństwa własnej załogi i jachtu
- kapitan odpowiada za właściwe dzienne i nocne oznakowanie statku w ruchu i na postoju, na mieliźnie lub gdy statek utraci manewrowość na skutek uszkodzenia steru lub silnika
- kapitan odpowiada za nadawanie przez statek odpowiednich sygnałów dźwiękowych przy ograniczonej widoczności, kiedy występuje ryzyko kolizji, podczas manewru MOB prowadzonego w bliskiej odległości od innych statków oraz we wszelkich sytuacjach, w których do nadawania takich sygnałów zobowiązują statek przepisy
- kapitan odpowiada za naruszenie przez statek zakazu cumowania do znaków żeglugowych pływających, osadzonych w dnie lub ustawionych na brzegu
- kapitan odpowiada za uszkodzenie przez statek budowli hydrotechnicznych lub znaków żeglugowych
- kapitan odpowiada za zanieczyszczenie przez statek drogi wodnej lub basenu portowego płynami i przedmiotami zagrażającymi równowadze ekosystemu lub niszczącymi środowisko naturalne
04
05
Najwyższe miejsce w hierarchii uprzywilejowania zajmuje:
a.
statek zajęty połowem
b.
jednostka, która utraciła zdolność manewrowania
c.
statek ograniczony zanurzeniem
poprawna odpowiedź
b.
jednostka, która utraciła zdolność manewrowania
Małe statki ustępują pierwszeństwa:
a.
tylko jednostkom policji i służb ratunkowych w akcji
b.
tylko statkom o napędzie żaglowym
c.
wszystkim innym statkom z wyłączeniem statków o dużej prędkości
poprawna odpowiedź
c.
wszystkim innym statkom z wyłączeniem statków o dużej prędkości
Hierarchia uprzywilejowania w ruchu żeglugowym
Prawo drogi ustala hierarchię uprzywilejowania podczas spotkania dwóch statków, tj. w sytuacjach mijania, wyprzedzania lub żeglugi kursami przecinającymi się.
Ogólnie rzecz ujmując, drogi ustępuje ten statek, którego zdolności manewrowe są większe. Stąd pierwsze w hierarchii są jednostki, które w ogóle nie mogą manewrować (uszkodzone), a ostatnie – szybkie statki zdolne do wykonywania błyskawicznych manewrów. Hierarchia uprzywilejowania wygląda więc następująco:
- statki, które utraciły manewrowość (jednostki z uszkodzonym silnikiem lub/i urządzeniem sterowym)
- statki o ograniczonej zdolności manewrowej (pracujące i niemogące zmienić kursu lub prędkości)
- statki ograniczone zanurzeniem (jednostk niemogące zmienić kursu ze względu na głębokość akwenu)
- statki zajęte połowem (prowadzące połów z użyciem narzędzi ograniczających manewrowość, np. sieci)
- statki o napędzie żaglowym (które nie idą jednocześnie na silniku)
- statki bez napędu żaglowego lub mechanicznego (łodzie wiosłowe, kajaki, rowery wodne itp.)
- statki o napędzie mechanicznym (napędzane silnikiem spalinowym, elektrycznym lub parowym)
- statki rozwijające duże prędkości (powyżej 40 km/h)
Turystyczne jachty motorowe i skutery wodne – czyli jednostki najczęściej spotykane w motorowej żegludze rekreacyjnej – spełniają warunki lokujące je na dwóch ostatnich pozycjach hierarchii. Warto o tym pamiętać.
Sportowe i turystyczne łodzie motorowe to z reguły tzw. małe statki (do 20 m długości) często będące jednocześnie statkami o dużej prędkości (jednostkami rozwijającymi prędkość powyżej 40 km/h).
Dotyczący tych jednostek przepis ruchu żeglugowego mówi, że „małe statki są zobowiązane ustępować z drogi innym statkom niebędącym małymi statkami z wyjątkiem statków o prędkości większej niż 40 km/h”.
Wynika z tego, że motorowe jachty rekreacyjne lub sportowe muszą ustępować wszystkim innym jednostkom z wyłączeniem statków o takim samym pierwszeństwie drogi. Inaczej mówiąc – powinny omijać z daleka statki pasażerskie i towarowe, zawsze ustępować drogi jachtom żaglowym i uznawać pierwszeństwo niewielkich łodzi wiosłowych, kajaków czy rowerów wodnych.
Reguły dotyczące statków uprzywilejowanych są takie same jak w ruchu lądowym: służbom w akcji – policji, straży pożarnej, jednostkom WOPR i SAR (Search and Rescue – morskie służby poszukiwania i ratownictwa) – ustępują wszystkie inne statki.
Małe statki o dużej prędkości w hierarchii pierwszeństwa. 1- statki uprzywilejowane (służby w akcji). 2 – statki towarowe, pasażerskie i inne statki zajęte pracą. 3 – jachty żaglowe (nie idące jednocześnie na silniku). 4 – małe statki bez napędu mechanicznego. 5 – statki o napędzie mechanicznym (nie będące statkami o dużej prędkości). 6 – małe statki o dużej prędkości.
06
07
Przy spotkaniu statków, których kursy się przecinają:
a.
ustępuje statek mający drugi statek po stronie prawej burty
b.
obowiązuje „zasada lewej ręki”
c.
ustępuje statek mający drugi statek po stronie lewej burty
poprawna odpowiedź
a.
ustępuje statek mający drugi statek po stronie prawej burty
Aby uniknąć kolizji na kursach przeciwnych:
a.
oba statki skręcają w lewo
b.
oba statki skręcają w prawo
c.
statek idący z większą prędkością skręca w prawo
poprawna odpowiedź
b.
oba statki skręcają w prawo
Prawo drogi – statki o takim samym pierwszeństwie drogi
Na drogach wodnych całego świata obowiązuje ruch prawostronny oraz zasada pierwszeństwa prawej strony (burty). Reguła podobna jest zatem do tej, która obowiązuje na polskich lądowych skrzyżowaniach równorzędnych. Jeżeli na drodze wodnej spotykają się dwa statki, a ich kursy się przecinają – ustępuje statek mający drugi statek po stronie prawej burty („reguła prawej ręki”).
Zasada prawej ręki (burty)
Kursy przeciwne (kolizyjne). Kiedy dwa statki zbliżają się do siebie idąc kursami przeciwnymi, oba zmieniają kurs w prawo (mijają się lewymi burtami z zachowaniem bezpiecznej odległości).
W sytuacji kolizyjnych kursów przeciwnych oba statki odchodzą na prawą burtę
08
Podczas wyprzedzania ustępuje statek:
a.
wyprzedzany
b.
wyprzedzany wzdłuż lewej burty
c.
wyprzedzający
poprawna odpowiedź
c.
wyprzedzający
Prawo drogi – wyprzedzanie
Wyprzedzanie. Drogi ustępuje statek wyprzedzający – oznacza to, że jednostka rozpoczynająca lub realizująca manewr wyprzedzania nie może zmuszać jednostki wyprzedzanej do zmiany kursu lub prędkości.
Statek wyprzedzający powinien przechodzić wzdłuż lewej burty statku wyprzedzanego. Jeżeli jest to niemożliwe lub niebezpieczne, dopuszczalne jest wyprzedzanie wzdłuż prawej burty.
Bezwzględny zakaz wyprzedzania obowiązuje w kanałach, pod mostami, przed śluzami oraz na odcinkach drogi wodnej objętych zakazem wyprzedzania lub wyprzedzania i mijania się.
Zasada wyprzedzania wzdłuż lewej burty (warunkowe wyprzedzanie wzdłuż prawej burty)
09
10
Na wąskim odcinku rzeki ustępuje statek:
a.
idący w górę rzeki
b.
idący bliżej prawego brzegu
c.
idący w dół rzeki
poprawna odpowiedź
a.
idący w górę rzeki
Statek wchodzący do portu ustępuje:
a.
tylko statkom służb portowych wychodzącym z portu
b.
wszystkim statkom wychodzącym z portu
c.
tylko statkom pasażerskim i towarowym wychodzącym z portu
poprawna odpowiedź
b.
wszystkim statkom wychodzącym z portu
Prawo drogi – szlaki żeglugowe i porty
Zawracanie. Statki idące szlakiem żeglugowym mogą zawracać pod warunkiem, że ich manewry nie zagrażają bezpieczeństwu innych statków i nie zmuszają ich do zmiany kursu lub prędkości.
Przecinanie szlaku lub toru wodnego. Pierwszeństwo – podobnie jak na lądowej drodze głównej – mają statki idące szlakiem żeglugowym lub torem wodnym. Statek przecinający szlak żeglugowy powinien zrobić to najkrótszą możliwą drogą, ustępując (czyli nie zmuszając do zmiany kursu lub prędkości) statkom idącym szlakiem.
Dołączanie do ruchu w szlaku lub torze wodnym. Podobnie jak podczas przecinania szlaku, statek włączający się do ruchu ustępuje drogi statkom idącym szlakiem żeglugowym lub torem wodnym.
Rzeki. Na wąskich odcinkach rzek lub w miejscach zwężenia szlaku żeglugowego na rzece ustępują statki idące w górę rzeki (pod prąd).
Porty. Statki wchodzące do portu ustępują wszystkim statkom wychodzącymi z portu.
11
Sektor świecenia światła rufowego to:
a.
225°
b.
112,5°
c.
135°
poprawna odpowiedź
c.
135°
Znaki sygnalizacji wzrokowej statków
Prawo drogi nakłada na statki obowiązek używania znaków sygnalizacji wzrokowej. Nocą są to światła, a za dnia – zawieszane w dobrze widocznych miejscach bryły w kształcie stożka, kuli lub walca (ew. specjalne tablice nazywane „sztywnymi flagami”).
Kolory i układ świateł sygnalizacyjnych oraz kształt i kolor znaków dziennych to sposób przekazywania innym statkom informacji – od najprostszych, jak obecność na akwenie lub kierunek żeglugi, aż po bardzo szczegółowe, jak typ i wielkość jednostki, rodzaj wykonywanej pracy czy powód ograniczenia jej zdolności manewrowych. Statki – w zależności od rodzaju i wielkości jednostki – mogą pokazywać cztery rodzaje świateł:
- masztowe – światło stałe białe, sektor świecenia 225° w przód
- burtowe – światła stałe, zielone na burcie prawej i czerwone na lewej, sektor świecenia 112,5° na burtę w przód
- rufowe – światło stałe białe, sektor świecenia 135° w tył
- światło widoczne ze wszystkich stron – światło stałe, sektor świecenia 360°
1 – prawe światło burtowe (112,5°). 2 – lewe światło burtowe (112,5°). 3 – światło masztowe (225°), 4 – światło rufowe (135°).
12
Widząc jednocześnie dwa światła burtowe innego statku, wiemy, że:
a.
statek idzie w kierunku naszej pozycji
b.
statek idzie kursem prostopadłym do naszego
c.
statek oddala się od naszej pozycji
poprawna odpowiedź
a.
statek idzie w kierunku naszej pozycji
Znaki sygnalizacji wzrokowej statków – światła
Uprawnienia sternika motorowodnego nie pozwalają na żeglugę po zachodzie słońca na akwenach morskich, ale nocna żegluga śródlądowa – o ile szlak jest do tego przygotowany, a jednostka posiada oświetlenie nawigacyjne – jest na tym poziomie kwalifikacji dozwolona. Warto więc poznać podstawowe schematy nocnego oznakowania statków i nauczyć się odczytywać ich znaczenie.
Prawidłowe rozpoznanie kierunku żeglugi i wielkości jednostki obserwowanej nocą jest możliwe dzięki poprawnemu „czytaniu” jej oświetlenia nawigacyjnego.
Średniej wielkości jacht motorowy (o długości powyżej 7 m) pokazuje nocą dwa lub trzy rodzaje świateł: białe światło masztowe – umieszczone zazwyczaj nad kabiną w okolicach śródokręcia, światła burtowe – zielone (prawe) i czerwone (lewe) umieszczone na kadłubie blisko dziobu, oraz białe światło rufowe – o ile światło masztowe nie jest widoczne ze wszystkich stron. Jeżeli więc nocą widzimy na akwenie dwa światła nawigacyjne innego statku: zielone i białe (wyżej i w bok od zielonego) – patrzymy na prawą burtę jednostki o napędzie mechanicznym i długości powyżej 7 m, która idzie kursem mniej więcej prostopadłym do naszego i przejdzie przed naszym dziobem w kierunku od lewej do prawej.
To całkiem sporo informacji nawigacyjnych, a przecież uzyskaliśmy je wszystkie, obserwując zaledwie dwa światła. Posługując się przykładem tej samej jednostki: jeśli widzielibyśmy światło zielone i czerwone, a nad nimi białe – to znaczy, że statek płynie w naszą stronę; jeśli tylko jedno białe światło – płynie przeciwnie.
Wielkość wziętej za przykład jednostki ustaliliśmy orientacyjnie, oceniając odległość jej świateł burtowych od światła masztowego (odcinek dziób – śródokręcie) oraz wiedząc, że światła burtowe noszą jachty o długości minimum siedmiu metrów.
13
14
Znaki nocnej sygnalizacji statku na ilustracji oznaczają:
a.
statek żaglowy o długości powyżej 20 m
b.
statek ograniczony swoim zanurzeniem
c.
statek żaglowy o długości od 7 do 20 m
poprawna odpowiedź
a.
statek żaglowy o długości powyżej 20 m
Czarny stożek skierowany wierzchołkiem w dół, to znak dzienny:
a.
statku żaglowego, który nie może manewrować
b.
statku żaglowego bez napędu mechanicznego
c.
statku żaglowego płynącego jednocześnie na żaglach i silniku
poprawna odpowiedź
c.
statku żaglowego płynącego jednocześnie na żaglach i silniku
Znaki nocnej i dziennej sygnalizacji wzrokowej statków – przykłady
Kolory i wzajemne ułożenie świateł sygnalizacyjnych to kod, za pomocą którego statek może przekazać wiele danych na swój temat. Upraszczając – im więcej świateł, tym więcej istotnych z punktu widzenia prawa drogi informacji (np. rodzaj wykonywanej przez statek pracy, jego status lub ograniczenia manewrowe).
Zamieszczone niżej przykłady nocnej sygnalizacji wzrokowej statków prezentują kolejno (od lewej): widok od dziobu, od lewej burty, od prawej burty i od rufy; na szarym tle (jeśli są wymagane) – znaki dzienne.
Statek żaglowy o długości do 7 m; statek bez napędu mechanicznego lub żaglowego – jedno białe światło 360°.
Statek żaglowy o długości od 7 do 20 m – światła burtowe 112,5° i rufowe 135°.
Statek żaglowy o długości powyżej 20 m – światła burtowe 112,5°, rufowe 135° i dwa światła 360° na maszcie: czerwone nad zielonym.
Statek żaglowy płynący jednocześnie na żaglach i silniku – światła burtowe 112,5°, rufowe 135° i masztowe 225° (światło silnikowe). Znak dzienny – czarny stożek skierowany wierzchołkiem w dół.
Statek o napędzie mechanicznym o długości powyżej 7 m – światła burtowe 112,5°, rufowe 135° i masztowe 225°.
Prom na uwięzi (śródlądowy) – dwa światła 360° na maszcie: zielone nad białym. Znak dzienny – zielona kula.
Prom przemieszczający się swobodnie (śródlądowy) – światła burtowe 112,5°, rufowe 135° i dwa światła 360° na maszcie: zielone nad białym. Znak dzienny – zielona kula.
Statek zajęty połowem przez trałowanie – światła burtowe 112,5°, rufowe 135°, światło masztowe 225° i dwa światła 360° na maszcie: zielone nad białym. Znak dzienny – dwa czarne stożki skierowane wierzchołkami do siebie.
Statek o ograniczonej zdolności manewrowej – światła burtowe 112,5°, rufowe 135°, światło masztowe 225° i trzy światła 360° na maszcie: czerwone nad białym i pod białym. Znak dzienny – czarna kula, pod nią dwa czarne stożki złączone podstawami, pod nimi druga czarna kula.
Statek, który nie może manewrować – światła burtowe 112,5°, rufowe 135°, światło masztowe 225° i dwa światła na maszcie 360° – czerwone, jedno nad drugim. Znak dzienny – dwie czarne kule.
Mały statek na kotwicy (wody śródlądowe) – jedno białe światło 360°. Znak dzienny – czarna kula.
Statek na mieliźnie – dwa światła 360°: czerwone nad białym na burcie, wzdłuż której można mijać statek oraz jedno czerwone światło 360° na burcie (tu: lewa burta), wzdłuż której obowiązuje zakaz przejścia. Znak dzienny – tablica („sztywna flaga”) na burcie, wzdłuż której można mijać statek: kolor czerwony nad białym; tablica na burcie, wzdłuż której obowiązuje zakaz przejścia: kolor czerwony.
15
16
Seria podwójnych krótkich dźwięków nadawanych przez statek oznacza:
a.
„wzywam pomocy!”
b.
„człowiek za burtą!”
c.
„zatrzymajcie natychmiast wasz statek!”
poprawna odpowiedź
b.
„człowiek za burtą!”
Dwa krótkie dźwięki nadane przez manewrujący statek oznaczają:
a.
„zmieniam kurs w lewo”
b.
„zawracam przez prawą burtę”
c.
„zmieniam kurs w prawo”
poprawna odpowiedź
a.
„zmieniam kurs w lewo”
Sygnały dźwiękowe statków
Statki używają sygnalizacji dźwiękowej w sytuacjach, w których muszą szybko i skuteczne skupić na sobie uwagę innych jednostek. We mgle używają horna (jachtowego klaksonu) uprzedzając się wzajemnie o obecności na akwenie, kiedy indziej ostrzegają przed kolizją, wzywają pomocy lub informują o prowadzonej akcji ratunkowej. Duże statki sygnalizują nawet za pomocą syren rozpoczęcie manewrów zmieniających ich kurs.
Sygnały nadawane przez statki mogą składać się z trzech rodzajów dźwięków: pojedynczego długiego (trwającego od 4 do 6 sekund), pojedynczego krótkiego (około 1 sekundy) oraz – rzadko spotykanego na wodach śródlądowych – uderzenia w dzwon. Oto przykłady sygnałów dźwiękowych nadawanych przez statki w różnych sytuacjach:
„zmieniam kurs w prawo”
„zmieniam kurs w lewo”
„zawracam przez prawą burtę”
„zawracam przez lewą burtę”
„wyprzedzam wzdłuż prawej burty”
„wyprzedzam wzdłuż lewej burty”
„człowiek za burtą!”
„wzywam pomocy!”
„uwaga!”
„nie mogę manewrować!”
„niebezpieczeństwo kolizji!”
„natychmiast zatrzymajcie statek!”
„prom w ruchu!”
„stoję na kotwicy!”
Jachtowy horn
Dzwon okrętowy
Kolejna sekcja repetytorium:
Podstawowe wiadomości z zakresu meteorologii
Następny rozdział podręcznika to absolutne podstawy meteorologii – najważniejsze informacje o czynnikach kształtujących pogodę (temperatura, wilgotność, ciśnienie), o przyczynach powstawania i rodzajach wiatrów, o typach chmur oraz warunkach formowania się frontów atmosferycznych. W tej sekcji omówimy także problem doboru źródeł wiarygodnych prognoz pogody i właściwego interpretowania komunikatów meteo.
Northfinder Sailing Skills Academy
Stowarzyszenie KS Northfinder
jest podmiotem upoważnionym decyzją MSiT
DSW-ZKS.442.125.2025
do prowadzenia egzaminów żeglarskich
Polityka prywatności
Copyright © 2026 Avena Ultranautica.
Treści publikowane na stronie internetowej exam.northfinder.org są chronione prawem autorskim i stanowią własność Avena Ultranautica. Każda nieautoryzowana forma rozpowszechniania lub udostępniania całości albo fragmentów tej publikacji jest przestępstwem. Wykorzystanie materiałów do celów cytowania jest dozwolone na warunkach określonych przepisami Prawa Autorskiego (Dziennik Ustaw 2006, Nr 90, poz. 631), w tym z obowiązkowym podaniem źródła cytatu.
